Somatische klachten door stress herkennen

De medewerker met de grootste inzet neemt steeds vaker een paar vakantiedagen op. En als ze terug komt, zegt ze dat ze eigenlijk niet echt is uitgerust.

Ze gaat naar de huisarts, maar er wordt niets gevonden. Toch zijn de klachten er wel degelijk. Wat veel mensen niet weten: lichamelijke klachten kunnen een directe manifestatie zijn van langdurige stress. Het lichaam spreekt een taal die het brein soms niet meer hoort.

Hoe herken je dat als leidinggevende?

Het effect van stress op het lichaam en hersenen

Langdurige stress is schadelijk voor hersenen en lichaam. In een staat van chronische stress ben je alleen maar gericht op de buitenwereld en luister je niet meer naar de signalen die je lichaam afgeeft. Door de stresshormonen raken allerlei fysiologische processen in je lijf ontregeld, met als gevolg dat je fysieke klachten krijgt en steeds minder goed gaat functioneren. Het vervelende is: je ziet het zelf vaak niet aankomen. Het deel van de hersenen dat voor zelfreflectie zorgt, raakt namelijk als eerste beschadigd bij langdurige stress.

Waarom stress zich uit in je lichaam

Kortdurende stress is functioneel. Het zorgt ervoor dat je een piekprestatie kunt leveren of dat je een drukke straat over kunt steken. Je hersenen en je lijf zijn dan in staat van paraatheid. Maar wanneer die staat van paraatheid aanhoudt, gaat het mis. Je brein schiet bij stress naar een bepaalde hersenactiviteit die hoort bij alertheid en gevaar. Als je gewone leven leeft, heb je rustige hersengolven. Bij een onverwachte gebeurtenis schieten je hersengolven omhoog. Ook stress zoals een deadline, problemen op het werk of in het gezin, of verdriet of angst, zorgen voor die verhoogde activiteit.

Het probleem ontstaat wanneer die verhoogde activiteit de norm wordt. Dan ben je chronisch in een staat van paraatheid. Je stresshormonen blijven verhoogd, je fysiologische processen raken ontregeld. En dat zie je terug in je lichaam: hoofdpijn, maagpijn, spierpijn, hartkloppingen, huiduitslag, verhoogde vatbaarheid voor ontstekingen. De lijst is lang en divers. Wat deze klachten gemeen hebben: ze zijn echt, maar er is geen medische oorzaak te vinden.

Als leidinggevende zie je vaak dat iemand zich frequenter ziek meldt. Om even bij te komen. Of zich van vakantiebreak naar vakantiebreak sleept.

De signalen die je lichaam afgeeft

Burn-outpatiënten rapporteren een heel scala aan lichamelijke klachten. Naast de bekende hoofdpijn, buikpijn en spierpijn, komen ook hartkloppingen, huiduitslag en een verhoogde vatbaarheid voor ontstekingen vaak voor. Deze lichamelijke symptomen zijn geen inbeelding, ze zijn een direct gevolg van de ontregeling die stress in je lijf veroorzaakt. Waarschijnlijk werken al die symptomen ook op elkaar in en kunnen ze elkaar versterken: wie steeds vage klachten heeft, kan daar slecht van gaan slapen en raakt nog vermoeider.

Veel werknemers die last krijgen van stressgerelateerde psychische klachten, zien dat zelf niet aankomen. Daarom is het belangrijk dat ook de omgeving deze signalen herkent, ook, of juist op het werk. Frequent ziekteverzuim en steeds meer lichamelijke klachten kunnen een voorbode zijn van psychisch verzuim, helemaal wanneer een doktersbezoek niet echt bijdraagt aan het herstel. De collega gaat naar de huisarts, er wordt niets gevonden, maar de klachten blijven. Dat is een belangrijk signaal: je lichaam vertelt je dat er iets niet klopt, maar de oorzaak ligt niet in je lichaam zelf.

Wanneer vakantie niet meer helpt

Een veelzeggend signaal is wanneer vakantie niet meer helpt. Veel mensen bij de start van een vakantieperiode hebben last van hoge bloeddruk, slapen slechter, hebben een slecht humeur en gebrek aan initiatief. Ook lichamelijke klachten als hoofdpijn of maagpijn komen vaak voor in de eerste dagen van de vakantie. Naar schatting lijdt zo’n drie procent aan ‘vrijetijdsziekte’, het ziek worden tijdens de eerste dagen van de vakantie.

Maar het probleem gaat dieper. Uit onderzoek blijkt dat werknemers zelfs na een sabbatical van zes maanden tijdens de eerste werkdag op hetzelfde energie- en stressniveau zitten als voorheen. Vakantie helpt niet tegen langdurige werkstress. Als je merkt dat iemand zich van vakantie naar vakantie sleept, maar niet uitgerust is als hij weer moet beginnen, dan is hij hard op weg om uit te vallen. Het laat zien dat hij de stress niet meer krijgt ‘weg-gemanaged’. En dat is niet gezond.

De verborgen cyclus van uitputting

Algehele uitputting is het kernsymptoom van langdurige stress, waaruit andere symptomen voortkomen: geheugen- en concentratieproblemen, huilbuien, woedeaanvallen, weerstand tegen het werk. Doordat je zo moe bent, kun je je eigen gedachten en emoties niet meer reguleren. Dan wil je in een poging tot zelfbescherming afstand nemen tot je werk en de mensen daar, maar dat maakt het alleen maar erger. Want dan worden de relaties met die mensen slechter, dus je werk wordt slechter. Dat maakt het nog zwaarder.

En dat leidt weer tot depressieve klachten en spanningsklachten. Burn-outpatiënten zijn vaak somber, slapen slecht en piekeren veel. Deze mentale symptomen versterken op hun beurt weer de lichamelijke klachten. Het is een neerwaartse spiraal waarbij lichaam en geest elkaar beïnvloeden. Je voelt je mat, komt mat over en hebt een lagere productiviteit. De hersteltijd na het werk wordt langer. Is deze langer dan een uur, dan kan dit duiden op stressklachten.

Key takeaways

• Lichamelijke klachten zonder medische oorzaak kunnen een directe manifestatie zijn van langdurige stress
• Stress ontregelt fysiologische processen in het lichaam, wat leidt tot hoofdpijn, maagklachten, spierpijn en andere fysieke symptomen
• Iemand ziet het zelf vaak niet aankomen omdat het deel van de hersenen dat zorgt voor zelfreflectie als eerste beschadigd raakt bij langdurige stress
• Vakantie helpt niet tegen chronische werkstress, zelfs niet na zes maanden sabbatical
• Lichamelijke en mentale symptomen versterken elkaar in een neerwaartse spiraal
• Als een doktersbezoek niet bijdraagt aan herstel terwijl de klachten blijven, is dat een belangrijk signaal dat de oorzaak elders ligt

Wat je kunt doen als ledinggevende

Het belangrijkste is om de signalen serieus te nemen. Als er lichamelijke klachten zijn waarvoor geen medische verklaring wordt gevonden, bespreek dan het stressniveau. Hoe lang is de hersteltijd na het werk? Lukt het om echt los te komen? Slaap iemand nog goed? Of merk je dat steeds vaker moe is, prikkelbaar, en dat kleine dingen al te veel worden?

Om langdurig verzuim te voorkomen, is het belangrijk om op tijd in te grijpen. Bespreek samen met de medewerker of je hem kunt doorverwijzen naar iemand die gespecialiseerd is in stressgerelateerde klachten. Bij Happy Brain Clinics werken we met Subconscious Based Therapy (SBT), een aanpak die direct in het onbewuste brein werkt waar stress zijn wortels heeft. Want het bewust proberen te herkennen van stresspatronen werkt niet: op het moment dat je ergens bewust van bent, is het per definitie niet meer onbewust. Je kunt het onbewuste niet bereiken via het bewuste.

Het stressniveau verlagen en de mate waarin iemand tegen stress kan verhogen, is zeer goed mogelijk. Zonder dat er veel gepraat hoeft te worden. Stuur je medewerker door, en in korte tijd zit hij weer goed in zijn vel. Dat is niet alleen voor hem fijn, maar ook voor de andere collega’s.